Μαθητές: Εμμανουήλ Μωραΐτης, Μανούσος Μαρουδίτσης
Επιβλέπων καθηγητής: Ιωάννης Ρηγόπουλος
Μάθημα: Γεωγραφία- Γεωλογία, Δράσεις ενεργού πολίτη
Απρίλιος- Μάιος 2026
Μήλος: ένας τόπος ιδιαίτερης γεωλογικής κληρονομιάς
Συνέντευξη από την κ. Ανεζίνα Σολωμονίδου,
πλανητική γεωλόγο
Κυρία Σολομωνίδου, θα μπορούσατε να μας εξηγήσετε τι σημαίνει να είσαι πλανητική γεωλόγος; Τι σπουδές έχετε κάνει και ποιο είναι το αντικείμενο της εργασίας σας;
Η πλανητική γεωλογία είναι ο κλάδος της επιστήμης που μελετά την επιφάνεια, τη δομή, και την εξέλιξη πλανητών, δορυφόρων και άλλων ουράνιων σωμάτων του Ηλιακού Συστήματος. Ως πλανητική γεωλόγος ή πλανητολόγος, αναλύω δεδομένα από διαστημικές αποστολές και βγάζω συμπεράσματα σε σχέση με τη φύση τους ενώ συχνά τα συγκρίνω με γεωλογικά περιβάλλοντα στη Γη, ώστε να κατανοήσουμε πώς σχηματίστηκαν αυτοί οι κόσμοι και αν μπορούν να φιλοξενήσουν ζωή. Έχω σπουδάσει γεωλογία και αστροφυσική και εξειδικεύτηκα στην πλανητική επιστήμη, δουλεύοντας σε οργανισμούς όπως η NASA και η ESA σε αποστολές όπως το Cassini και το JUICE.
Ποια είναι η σχέση σας με το νησί της Μήλου;
Είναι η καταγωγή μου από τη Μήλο. Ο παππούς μου (Κυρίτσης) από την Τρυπητή, η γιαγιά μου (Κυπραίου) από τη Χώρα, και η μαμά μου μεγάλωσαν στη Μήλο και πολλά μέλη της ευρύτερης οικογένειάς μου ζουν στη Μήλο. Εγώ, από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου, προσπαθώ να περνάω όσο περισσότερο χρόνο μπορώ στο νησί, κυρίως την περίοδο του Πάσχα και το καλοκαίρι. Όμως, πέρα από τη σύνδεση της καταγωγής, η Μήλος για εμένα είναι ο τόπος της σύνδεσής μου με τον φυσικό κόσμο, το μέρος που αισθάνομαι πραγματική ευτυχία απλά και μόνο επειδή το επισκέπτομαι καθώς και το μέρος που όρισε τόσο τη ζωή μου ώστε να επιλέξω το επάγγελμά μου με βάση αυτό. Άλλωστε όπως λέω πολύ συχνά στις ομιλίες μου «η Μήλος είναι με διαφορά το ομορφότερο μέρος του Ηλιακού μας Συστήματος» (χαμογελάει).
Πώς θα περιγράφατε τη Μήλο ως «φυσικό εργαστήριο» για τη γεωλογία γενικότερα και την πλανητική γεωλογία ειδικότερα;
Η Μήλος είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά ηφαιστειακά τοπία της Ευρώπης. Περιλαμβάνει ενεργά και απολιθωμένα υδροθερμικά συστήματα, ποικιλία πετρωμάτων και μοναδικές γεωμορφές. Για την πλανητική γεωλογία, τέτοια περιβάλλοντα είναι πολύτιμα γιατί μοιάζουν με περιοχές σε εξωγήινα ουράνια σώματα. Συγκεκριμένα πριν από δύο χρόνια διοργανώσαμε ένα 5ήμερο επιστημονικό συνέδριο στη Μήλο με επιστήμονες και μηχανικούς από όλο τον κόσμο και από τη NASA, την ESA, και τη JAXA. Μέσα από τις πολύπλευρες μελέτες μας καταλήξαμε στο ότι συγκεκριμένες περιοχές της Μήλου προσομοιάζουν ουράνια σώματα όπως ο Άρης (Ακρωτήρι Βάνι), η Αφροδίτη και οι δορυφόροι του Δία, Ιώ και Ευρώπη (Κάλαμος), ο δορυφόρος του Κρόνου, Τιτάνας (Σαρακήνικο) κ.ά. Αυτό είναι πραγματικά σημαντικό και ένα «δώρο» που μας παρέχει η Γη καθώς αυτές οι περιοχές είναι προσβάσιμες και μας επιτρέπουν να τις εξετάσουμε από κοντά με διάφορα εργαλεία και μεθόδους και κάπως έτσι να «γλιτώσουμε» ταξίδια τα οποία είναι απαγορευτικά ή πολύ δύσκολο να γίνουν λόγω του κόστους, των αποστάσεων, και της τεχνολογίας.
Αν κάποιος προσγειωνόταν στη Μήλο, χωρίς να ξέρει ότι βρίσκεται στη Γη, θα μπορούσε να πιστέψει ότι είναι σε άλλον πλανήτη; Υπάρχουν αντιστοιχίες στους γεωλογικούς σχηματισμούς; Ποια δεδομένα από τη Μήλο μπορούν να μας βοηθήσουν να ερμηνεύσουμε εξωπλανητικά τοπία;
Ναι! Όπως ακριβώς συμβαίνει με άλλα ουράνια σώματα και τη Γη! Εικόνες που παίρνουμε από διαστημικές αποστολές που αποτυπώνουν άλλους πλανήτες και δορυφόρους κ νομίζουμε ότι έρχονται από τη Γη, έτσι συμβαίνει και με τη Μήλο! Η περιοχή του Καλάμου με τις ατμίδες θα μπορούσε να είναι μια περιοχή της Αφροδίτης ή της Ιούς του δορυφόρου του Δία. Το Βάνι με τους υπέροχους μαγγανιούχους σχηματισμούς και τις στοές θα μπορούσε εύκολα, αν κάποιος προσγειωνόταν στη Γη από ένα πολύ μακρινό γαλαξία, να υποθέσει ότι βλέπει στοές λάβας στον Άρη. Επίσης το Σαρακήνικο και το Κλέφτικο είναι από μόνα τους η καρτ ποστάλ του Ηλιακού μας συστήματος.
Γιατί έχει σημασία να διατηρηθεί η γεωλογική κληρονομιά της Μήλου; Τι θα θέλατε να μάθει το ευρύ κοινό για το Σαρακήνικο, που μπορεί να μην είναι γνωστό;
Η γεωλογική κληρονομιά είναι η «ιστορία της Γης» γραμμένη στα πετρώματα. Αν καταστραφεί, δεν μπορεί να ανακτηθεί. Είναι σημαντική όχι μόνο για την επιστήμη αλλά και για την εκπαίδευση, τον πολιτισμό και την ισορροπημένη ανάπτυξη. Επίσης η διατήρηση της γεωλογικής μορφής του νησιού είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη βιοποικιλότητα, η οποία με τη σειρά της είναι απόλυτα συνδεδεμένη με τη δική μας τη ζωή σε πολύ πιο κρίσιμο βαθμό από όσο κατανοούμε. Οι γεωλογικές δομές είναι περιοχές γέννησης, διατήρησης, και προστασίας του έμβιου κόσμου. Όταν διαταράσσονται, από ένα σημείο και μετά οι ποικιλίες της ζωής εξαφανίζονται, και μαζί τους εξαφανίζονται κρίσιμοι παράγοντες που μας κρατούν σε μια υγιή ζωή. Επίσης, η γεωλογική καταστροφή είναι πάντα μόνιμη και μη αναστρέψιμη, ακριβώς όπως έγινε με την περίπτωση του σκαψίματος για την ανέγερση ενός ακόμα 5άστερου ξενοδοχείου στο Σαρακήνικο. Η φύση δεν έχει τη δυνατότητα να ξαναδημιουργήσει το ανάγλυφο των εκατομμυρίων ετών και δεν είναι και στα «σχέδιό» της να διορθώνει τα λάθη και την απληστία των ανθρώπων σε τέτοιο βαθμό. Το Σαρακήνικο έχει ανεκτίμητη αξία και δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ανήκουμε στο Σαρακήνικο, δεν μας ανήκει.
Τι κινήσεις θεωρείτε πως πρέπει να γίνουν, ώστε να μπορεί να «διαβάζει» ένας ντόπιος ή επισκέπτης το τοπίο της Μήλου από τη γεωλογική σκοπιά;
Χρειάζεται επιμόρφωση και βόλτες! Εξερεύνηση! Στις ΗΠΑ αυτό είναι κάτι που υπάρχει στην κουλτούρα των ανθρώπων ακόμα και σε περιοχές που δεν έχουν κάτι να δείξουν γεωλογικά. Εκεί οι άνθρωποι ταξιδεύουν για ώρες, ώστε να φτάσουν σε ένα εθνικό γεωλογικό/ηφαιστειακό πάρκο για να περάσουν το ΣΚ τους κάνοντας πεζοπορία. Εμείς στη Μήλο έχουμε το απόλυτο «πάρκο» δίπλα στο σπίτι μας. Αυτό πρέπει να εξερευνήσουμε με ουσία και σεβασμό και να το κάνουμε μέρος της ζωής μας.
Η Μήλος έχει μακρά ιστορία εξορυκτικής δραστηριότητας. Πώς συνυπάρχουν η εκμετάλλευση και η προστασία; Είναι η Μήλος ένα “success story” βιώσιμης διαχείρισης;
Η Μήλος έχει όλα τα χαρακτηριστικά, για να αποτελεί ένα πραγματικό παράδειγμα βιώσιμης ανάπτυξης, τόσο στην εξόρυξη όσο και στον τουρισμό, δύο τομείς στους οποίους θα μπορούσε να θριαμβεύει. Στην πράξη όμως, όπως και με τον τουρισμό, έτσι και με την εξορυκτική δραστηριότητα, συχνά βλέπουμε τα όρια να ξεπερνιούνται, με αποτέλεσμα να καλείται η κοινωνία των πολιτών να παρεμβαίνει για να προστατεύσει τον ίδιο της τον τόπο (όπως με τον Καστανά), πολλές φορές χωρίς τα κατάλληλα εργαλεία ή τα απαραίτητα αντανακλαστικά (όπως με το Σαρακήνικο). Το ίδιο ισχύει και για τη γεωθερμία: πρόκειται για μια εξαιρετική μορφή ενέργειας, αλλά η προηγούμενη αποτυχημένη προσπάθεια δείχνει πόσο απαραίτητο είναι να μαθαίνουμε από τα λάθη του παρελθόντος και να προχωράμε με επιστημονική γνώση, σωστό σχεδιασμό και μέτρο, κάτι που δεν φαίνεται πάντα να διασφαλίζεται σήμερα. Η ανάπτυξη είναι αναγκαία για έναν υγιή τόπο και μια ισορροπημένη κοινωνία, αλλά πρέπει να βασίζεται στην εξέλιξη της γνώσης, στη χρήση σύγχρονων πρακτικών και τεχνολογιών και, με κεντρικό πάντα γνώμονα την συνύπαρξη και όχι την «αποικιοκρατία». Ευτυχώς, υπάρχουν διεθνή παραδείγματα και μελέτες που δείχνουν τον δρόμο αν αξιοποιηθούν με σεβασμό από πολίτες και φορείς, αρκεί η πολιτεία να το πάρει απόφαση, τότε η σωστή ανάπτυξη μπορεί σίγα σιγά γίνει πραγματικότητα για τη Μήλο.
Μπορεί, κατά τη γνώμη σας, να συνδυαστεί η τουριστική ανάπτυξη με την προστασία του γεωλογικού τοπίου; Τι κινήσεις νομίζετε ότι πρέπει να γίνουν, ώστε να μην αλλοιωθεί περισσότερο η ακτογραμμή και τα σημαντικά τοπόσημα, όπως το Κλέφτικο και το Σαρακήνικο;
Σαφώς και μπορεί, και αν δεν συμβεί αυτό στη Μήλο, τότε πού; Τα τοπία φυσικού κάλλους της Μήλου είναι μοναδικά και πρέπει να τα απολαμβάνει όλη η ανθρωπότητα, με έναν τρόπο όμως, όπως προείπα, συνύπαρξης και όχι εκμετάλλευσης. Αυτοί οι ιδιαίτεροι τόποι πρέπει να προστατευθούν άμεσα, πριν να είναι πολύ αργά. Μιλάμε για περιοχές που χρειάστηκαν εκατομμύρια χρόνια και διαδοχικές αλλαγές γεωλογικών καθεστώτων για να φτάσουν στη σημερινή τους μορφή, και ο άνθρωπος μπορεί, με μια απλή απόφαση ή την παρερμηνεία ενός νόμου, να τις καταστρέψει μέσα σε λίγες μέρες. Για να προστατευθούν, απαιτούνται συγκεκριμένες κινήσεις: καθορισμός φέρουσας ικανότητας (πόσοι επισκέπτες αντέχει κάθε περιοχή), αυστηρός χωροταξικός σχεδιασμός που να αποκλείει δόμηση σε ευαίσθητες ζώνες, έλεγχος της πρόσβασης όπου χρειάζεται και ουσιαστική ενημέρωση των επισκεπτών για το τι προστατεύεται και γιατί. Παράλληλα, η ανάπτυξη πρέπει να μετατοπιστεί από τη λογική της μαζικότητας προς την ποιότητα—λιγότερη πίεση, μεγαλύτερη αξία. Αν αυτά εφαρμοστούν με συνέπεια, ο τουρισμός μπορεί να γίνει σύμμαχος της προστασίας· αν όχι, υπάρχει πραγματικός κίνδυνος τα ίδια στοιχεία που κάνουν τη Μήλο ξεχωριστή να αλλοιωθούν ανεπανόρθωτα.
Θεωρείτε πως έχει δύναμη η φωνή των απλών ανθρώπων της Μήλου;
Αρχικά πιστεύω πως δεν γίνεται να είσαι από τη Μήλο και να είσαι ένας απλός άνθρωπος. Το μεγάλωμα στη Μήλο σημαίνει προσλαμβάνουσες της φύσης διαφορετικές από τους περισσότερους ανθρώπους, ενώ οι περισσότεροι από εμάς έχουμε δει τον τόπο από έναν πανέμορφο γήινο καμβά της συνύπαρξης των ανθρώπων με τον φυσικό κόσμο να μετατρέπεται σε εργοτάξιο υπερδόμησης και υπεράντλησης των πόρων του. Αυτή είναι η φωνή που πρέπει να ακουστεί. Των ανθρώπων που βλέπουν μέρα με τη μέρα το νησί τους να καταστρέφεται και τη ζωή τους να υποβαθμίζεται χωρίς έστω αυτή η «υπερανάπτυξη» να επιστρέφει στους ίδιους. Λόγω αυτής της ανάγκης μας, λοιπόν, με μια μικρή ομάδα του νησιού δημιουργήσαμε την Τοπική Επιτροπή Μήλου της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ), η οποία «αναμεταδίδει» τη φωνή των πολιτών και έχει ήδη πετύχει, μόλις σε έναν χρόνο σύστασης, αρκετά πράγματα. Σάς καλούμε να συμμετέχετε και εσείς!
Αν έπρεπε να περιγράψετε τη Μήλο ως γεωλόγος με τρεις λέξεις, ποιες θα ήταν αυτές;
Ένας ηφαιστειακός, υδροθερμικός, μοναδικός πλανήτης.
Σας ευχαριστούμε πολύ!
